Η Επαγγελματική Εξουθένωση των Εκπαιδευτικών στην Ειδική Αγωγή

  Η Επαγγελματική Εξουθένωση των Εκπαιδευτικών 

στην Ειδική Αγωγή

Αλέξανδρος-Σταμάτιος Αντωνίου

Θεοδώρα Αναγνωστοπούλου 

Ανδρονίκη Γάκη

 

Το παρόν κεφάλαιο έχει ως στόχο να παρουσιάσει την επαγγελματική εξουθένωση των εκπαιδευτικών που εργάζονται στην ειδική εκπαίδευση. Υποστηρίζεται ότι η ειδική αγωγή αποτελεί μια ιδιαίτερη μορφή εκπαίδευσης, τόσο για το ίδιο το παιδί, όσο και για τον εκπαιδευτικό. Και μόνο οι διαφορετικές συνθήκες διδασκαλίας και η προσαρμοσμένη παροχή του εκπαιδευτικού έργου είναι στοιχεία που συνηγορούν σε μια προσανατολισμένη σε άλλους σκοπούς, μέσα και μεθόδους εκπαίδευση (Πολυχρονοπούλου, 1995 Δράκος, 2002). Ως αποτέλεσμα, απαιτείται επιπρόσθετη προσπάθεια εκ μέρους του εκπαιδευτικού, με άμεση επίπτωση συχνά τη συναισθηματική του φόρτιση και σωματική του εξάντληση, που πολλές φορές εγγίζει τα όρια της εξουθένωσης. Η παρουσίαση περιλαμβάνει τέσσερα μέρη. Συγκεκριμένα: 

     Στο α΄ μέρος, παρουσιάζονται γενικά τα χαρακτηριστικά του στρες και της επαγγελματικής εξουθένωσης καθώς και οι διαστάσεις της.

       Στο β΄ μέρος, γίνεται μνεία στο χώρο της ειδικής αγωγής. Αρχικά, προσδιορίζονται τα άτομα που χρήζουν ειδική αγωγή, αναφέρονται τα διαθέσιμα εκπαιδευτικά πλαίσια, η κατάρτιση των εκπαιδευτικών που εργάζονται σε αυτές και επιπρόσθετα οι ιδιαίτερες αρμοδιότητές τους. Εν συνεχεία, διερευνώνται οι προσδοκίες και οι αντιλήψεις των εκπαιδευτικών, καθώς και οι παράγοντες που τις επηρεάζουν. 

      Στο γ΄ μέρος, επιχειρείται μια αναζήτηση των αιτίων που οδηγούν τους εκπαιδευτικούς ειδικής αγωγής στη διάψευση των προσδοκιών τους, τη ματαίωση και κατά συνέπεια στην επαγγελματική εξουθένωση.

    Τέλος, στο δ΄ μέρος, εκτίθενται πιθανά μέτρα πρόληψης και παρέμβασης, αλλά και να αντιμετωπίσουν την επαγγελματική εξουθένωση των εκπαιδευτικών και ταυτόχρονα στρατηγικές αντιμετώπισης του εργασιακού στρες.

 

Επίπεδα Επαγγελματικής Ικανοποίησης και Τεχνικές Αντιμετώπισης Ψυχοπιεστικών Εργασιακών Συνθηκών από Έλληνες Αστυνομικούς Υπαλλήλους

13ο Πανελλήνιο Συνέδριο Ψυχολογικής Έρευνας 

της Ελληνικής Ψυχολογικής Εταιρείας 

"Από τις Ατομικές Διαφορές στη Διαφορετικότητα"
25-29 Μαϊου 2011, Φιλοσοφική Σχολή, Πανεπιστημιούπολη, Αθήνα

 

Επίπεδα Επαγγελματικής Ικανοποίησης και 
Τεχνικές Αντιμετώπισης Ψυχοπιεστικών Εργασιακών Συνθηκών από Έλληνες Αστυνομικούς Υπαλλήλους 
 
Θεοδώρα Αναγνωστοπούλου
Αλέξανδρος - Σταμάτιος Αντωνίου

ΠΕΡΙΛΗΨΗ

Στόχος της παρούσας μελέτης ήταν η διερεύνηση των πηγών εργασιακού στρες, των σωματικών συμπτωμάτων που συνοδεύουν την εκδήλωσή του, των στρατηγικών αντιμετώπισής του αλλά και των επιπέδων επαγγελματικής ικανοποίησης των Ελλήνων Αστυνομικών. Συγκεκριμένα εξετάζεται σε ποιο βαθμό οι μεταβλητές αυτές επηρεάζονται από ορισμένα δημογραφικά χαρακτηριστικά (φύλο, ηλικία, οικογενειακή κατάσταση), καθώς και από χαρακτηριστικά που σχετίζονται με την εργασία στο Αστυνομικό Σώμα (χρόνια προϋπηρεσίας, βαθμός, θέση εργασίας). Το μέγεθος του δείγματος είναι 160 αστυνομικοί και τα ψυχομετρικά εργαλεία που χρησιμοποιήθηκαν είναι τα ακόλουθα: Police Stress Inventory, Job Satisfaction Scale, Occupational Stress Indicator και The Revised Ways of Coping Checklist/WCCL-R. Από τα ευρήματα της έρευνας συνάγεται ότι οι Έλληνες αστυνομικοί του δείγματος βιώνουν εργασιακό στρες το οποίο οφείλεται κυρίως σε οργανωσιακούς παράγοντες (φόρτος εργασίας, ογάνωση Υπηρεσίας, έλλειψη υποστήριξης από τη Διοίκηση) και διαφοροποιείται ως προς την ηλικία, την οικογενειακή κατάσταση και τη θέση εργασίας. Η εκδήλωση του μερικές φορές συνοδεύεται από σωματικά συμπτώματα, τα οποία καθίστανται περισσότερο έκδηλα στις μεγαλύτερες ηλικιακές ομάδες και στους έγγαμους. Ωστόσο, σε γενικές γραμμές φαίνεται να χρησιμοποιούν θετικές στρατηγικές αντιμετώπισης των ψυχοπιεστικών εργασιακών συνθηκών, οι οποίες ομοίως διαφοροποιούνται ως προς το φύλο, την ηλικία, την οικογενειακή κατάσταση και τη θέση εργασίας. Όσον αφορά στην επαγγελματική τους ικανοποίηση, προκύπτει ότι προέρχεται κυρίως από οργανωσιακούς παράγοντες (συνθήκες εργασίας, σχέσεις με τη Διεύθυνση, τον προϊστάμενο και τους συναδέλφους, μισθός, ώρες εργασίας, σιγουριά που τους δίνει η δουλειά τους) και λιγότερο από την ικανοποίηση των ατομικών τους επιδιώξεων. Όπως αναμενόταν, όσο υψηλότερο είναι το εργασιακό στρες τόσο χαμηλότερη είναι η επαγγελματική ικανοποίηση. Τα ανωτέρω ευρήματα γεννούν προβληματισμούς και καθιστούν επιτακτική την πρόληψη και αντιμετώπιση του φαινομένου σε οργανωσιακό και σε ατομικό επίπεδο. 

Για να δείτε το πρόγραμμα του συνεδρίου πατήστε εδώ 

To σύνδρομο της επαγγελματικής εξουθένωσης (burnout).

Ο όρος «επαγγελματική εξουθένωση» χρησιμοποιήθηκε για να χαρακτηρίσει τον κορεσμό ή την εξάντληση από το επάγγελμα (Παππά, 2006). Με τον όρο «επαγγελματική εξουθένωση» ή στην ξενόγλωσση βιβλιογραφία «burnout» εννοούμε (Antoniou, Polychroni, & Walters, 2000) το σύνδρομο της αρνητικής επίδρασης του στρες από την εργασία που αυξάνεται όταν υπάρχει παρατεταμένη και κλιμακούμενη πίεση, μη ελεγχόμενη από διάφορες κατάλληλες στρατηγικές.

 Αυτή η κατάσταση μπορεί να οδηγήσει σε ψυχική και πνευματική ανισορροπία και να δημιουργήσει δυσχέρειες στη διδασκαλία (Antoniou et al., 2000). Αποτελεί μια μακρόχρονη αντίδραση στο εργασιακό στρες και εμφανίζεται κυρίως σε άτομα που ασκούν κάποιο κοινωνικό λειτούργημα (Gabassi, Cervai, Rozbowsk, Semerano, & Gregori, 2002).

            Ο όρος «επαγγελματική εξουθένωση» σχετίζεται από πολλούς ερευνητές με το αποτέλεσμα των επιβαρύνσεων στην εργασία, το στρες και την ψυχολογική προσαρμογή. Το άτομο που χαρακτηρίζεται από επαγγελματική εξουθένωση διέρχεται από τα ακόλουθα στάδια (Παππά, 2006):

◙   Στο α΄ στάδιο, το άτομο βιώνει μια κατάσταση ανισορροπίας μεταξύ των απαιτήσεων από την εργασία και τις πηγές βοήθειας και επομένως κατακλύζεται από άγχος.

◙     Στο β΄ στάδιο, προσδιορίζεται από μια άμεση, περιορισμένης χρονικής διάρκειας συναισθηματική αντίδραση απέναντι σ΄ αυτήν την ανισορροπία, η οποία διακρίνεται από συναισθήματα φόβου, έντασης, υπνηλίας και εξάντλησης. Έτσι, νιώθει πιεσμένο και εκδηλώνει συμπτώματα ψυχοσωματικά.

◙    Στο γ΄ στάδιο, το άτομο έχει αλλάξει τη συμπεριφορά και τη στάση του απέναντι στην εργασία του.

          Με άλλα λόγια η επαγγελματική εξουθένωση εκδηλώνεται ως μια μορφή άμυνας του ατόμου και γίνεται εμφανής ως απάθεια, αλαζονεία, και συναισθηματική αποστασιοποίηση (Παππά, 2006). 

Σαφώς, θα πρέπει εδώ να διαλευκανθεί μια υφέρπουσα σύγχυση, και ο κίνδυνος ταύτισης των εννοιών της επαγγελματικής εξουθένωσης και του στρες. Ξεκάθαρα, πρόκειται για δύο διαφορετικές έννοιες οι οποίες δεν πρέπει να συγχέονται, καθότι εκλύονται από διαφορικά αίτια και παρουσιάζουν διαφορετικές συνέπειες. Πιθανόν, η όποια σύγχυση που έχει προκληθεί να αφορμάται από μια παρόμοια συμπτωματολογία (Caton, Grossnickle, Cope, Long, & Mitchell, 1988).

 Η εξουθένωση δεν είναι συνώνυμο του στρες, μια και το τελευταίο είναι μερικές φορές και θετικό. Αντίθετα, η εξουθένωση είναι πάντα αρνητική. Το σύνδρομο της επαγγελματικής εξουθένωσης δεν είναι τίποτα λιγότερο από το στρες. Το στρες που ξεκινά από ένα επαγγελματικό ζήτημα, δεν είναι απαραίτητο να οδηγήσει στη επαγγελματική εξουθένωση. Αντίθετα, η επαγγελματική εξουθένωση αποτελεί μια ιδιαίτερη αντίδραση του στρες (Κάντας, 1995), ένα ξεχωριστό μηχανισμό που διαθέτει κάποιες συγκεκριμένες διαστάσεις (Cherniss, 1980).

Σε σχετική έρευνα που εκπονήθηκε (Gil-Monte, & Peirό, 1996), το σύνδρομο επαγγελματικής εξουθένωσης παρουσιάζεται ως η απάντηση ή η κατάληξη στο συνεχές εργασιακό στρες που αναδύεται ύστερα από μια διαδικασία γνωστικής επανεκτίμησης των καταστάσεων, όταν οι στρατηγικές διαχείρισης του στρες δεν επαρκούν. 

ΟΙ ΔΙΑΣΤΑΣΕΙΣ ΤΗΣ ΕΠΑΓΓΕΛΜΑΤΙΚΗΣ ΕΞΟΥΘΕΝΩΣΗΣ

Το θέμα της επαγγελματικής εξουθένωσης απασχόλησε για πρώτη φορά επίσημα την  Christine Maslach (1982) και παρατηρείται κυρίως στην υγεία, στην κοινωνική εργασία και την εκπαίδευση (Male, & May, 1997). Σύμφωνα με τους Maslach και Jackson (1986), το σύνδρομο της επαγγελματικής εξουθένωσης αποτελεί μια διαδικασία που διαθέτει τρεις διαστάσεις, τη συναισθηματική εξάντληση, την αποπροσωποποίηση και την έλλειψη προσωπικής επίτευξης (Gil- Monte, & Peirό, 1996  Antoniou, et al., 2000).

v    Συναισθηματική Εξάντληση(Emotional Exhaustion) : Το άτομο έχει την εντύπωση ότι δεν είναι σε θέση να προσφέρει στους άλλους. Επιπλέον, νιώθει εξουθένωση από την καθημερινή επαφή με τους ανθρώπους γύρω του (Gil-Monte, & Peirό, 1996). Έχει θεωρηθεί ταυτόσημο φαινόμενο με την επαγγελματική κατάθλιψη (Firth, McIntee, McKeow, & Britton, 1986).

v    Αποπροσωποποίηση (Depersonalization) : Δείχνει πόσο συχνά το άτομο εκφράζει αρνητικά συναισθήματα και εκδηλώνει κυνική συμπεριφορά στο χώρο εργασίας του (Κάντας, 1995  Gil-Monte, & Peirό, 1996). Αποτελεί τρόπο έκφρασης της επιβαρυμένης ψυχολογικής κατάστασης και των έντονων συναισθημάτων που δεν εκδηλώνονται και εκφράζεται με συναισθηματική απομάκρυνση, αδιαφορία και προσβλητική συμπεριφορά προς τους ανθρώπους και την εργασία (Gorman, 1993).

v    Έλλειψη προσωπικής επίτευξης (Personal accomplishment) : Το άτομο  έχει την τάση να κρίνει αρνητικά τον εαυτό του και ειδικότερα τη δουλειά του. Γενικότερα, καταβάλλεται από ένα καθολικό συναίσθημα λύπης και απογοήτευσης για τα αποτελέσματα της δουλειάς του ενώ παράλληλα έχει πολύ χαμηλή αυτοεκτίμηση (Κάντας, 1995  Antoniou, et al., 2000).

Η συναισθηματική και ψυχολογική επιβάρυνση που χαρακτηρίζει τα επαγγέλματα που προσβάλλονται συχνότερα από το σύνδρομο της επαγγελματικής εξουθένωσης-ιατροί, νοσηλευτές, εκπαιδευτικοί, κοινωνικοί λειτουργοί- οδηγεί στη γρήγορη κατανάλωση των ενεργειακών αποθεμάτων, στον επηρεασμό της ψυχικής και σωματικής υγείας και τελικά στην εξάντληση (Maslach, Schaufeli, & Leiter, 2001). Το αίσθημα της αναποτελεσματικότητας οφείλεται τη μείωση των επαγγελματικών επιδόσεων και αντικατοπτρίζει τη χαμηλή αυτοεκτίμηση του πάσχοντος [...].

Για να μπορέσει η επαγγελματική εξουθένωση να κατανοηθεί χρειάζεται έρευνα τόσο γνωστικών μεταβλητών, όπως η εμπιστοσύνη στον εαυτό, όσο και οργανωσιακών και περιβαλλοντικών μεταβλητών, όπως η δυσλειτουργία στην εκπλήρωση. Ιδιαίτερα, η εμπιστοσύνη στον εαυτό σε επαγγελματικό περιβάλλον θεωρείται σημαντική στην πρόβλεψη του επιπέδου  προσωπικής επίτευξης (Gil-Monte, & Peirό, 1996).

Βιβλιογραφική Πηγή:

Αντωνίου, Α.Σ., Αναγνωστοπούλου, Θ., & Γάκη, Α. (2010). Η Επαγγελματική Εξουθένωση των Εκπαιδευτικών στην Ειδική Αγωγή. Στο Α.-Σ. Αντωνίου (Επιμελητής Έκδοσης) Στρες: Προσωπική Ανάπτυξη και Ευημερία. Αθήνα: Εκδ. Παπαζήση